مولتی ویتامین چیست و آیا مصرف آن واقعاً مفید است؟
افراد زیادی به دلایل مختلف به مصرف مولتی ویتامین‌ها روی آورده‌اند؛ آیا باید برای حفظ سلامتی خود این مکمل‌ها را مصرف کنیم؟
مصرف روزانه مولتی‌ویتامین برای بسیاری از افراد به عادتی همیشگی تبدیل شده است. بعضی برای رفع خستگی و تقویت سیستم ایمنی سراغ آن می‌روند و برخی امیدوارند با خوردن روزانه یک قرص، از بیماری‌ها پیشگیری کنند. اما آیا مولتی‌ویتامین واقعاً چنین فوایدی دارد؟
برای بیشتر بزرگسالان سالمی که رژیم غذایی متنوع و کافی دارند، مصرف روزانه مولتی‌ویتامین ضروری نیست. پژوهش‌های بزرگ نشان نداده‌اند که مصرف منظم این مکمل‌ها باعث افزایش طول عمر می‌شود؛ هرچند در شرایطی مانند کمبود مواد مغذی، بارداری یا اختلالات جذب، مصرف مکمل مناسب می‌تواند ضروری یا مفید باشد.
مولتی‌ویتامین‌ها نیز همگی یکسان نیستند و مصرف بیش‌ازحد برخی ترکیبات آن‌ها ممکن است به بدن آسیب برساند. در این مقاله بررسی می‌کنیم مولتی‌ویتامین چیست، چه کسانی به آن نیاز دارند و هنگام انتخاب مکمل باید به چه نکاتی توجه کرد.
مولتی‌ویتامین نوعی مکمل غذایی است که چندین ویتامین را در قالب قرص، کپسول، شربت یا فرآورده‌های دیگر در اختیار بدن قرار می‌دهد. برخی محصولات علاوه بر ویتامین‌ها حاوی مواد معدنی مانند آهن، روی، کلسیم و منیزیم هستند و با عنوان مولتی‌ویتامین مینرال شناخته می‌شوند.
مولتی‌ویتامین مینرال نوعی مکمل غذایی است که علاوه بر ویتامین‌ها، حاوی مواد معدنی مانند آهن، روی، کلسیم و منیزیم است. این مکمل‌ها به تأمین مواد مغذی مورد نیاز بدن کمک می‌کنند و ممکن است برای افرادی که رژیم غذایی محدود دارند یا دچار کمبود برخی ریزمغذی‌ها هستند، مفید باشند.
بسیاری از مولتی‌ویتامین‌ها حاوی ویتامین‌های A، C، D، E و گروه B هستند؛ اما مقدار این ترکیبات در محصولات مختلف یکسان نیست. برخی مکمل‌ها برای نیازهای عمومی بزرگسالان طراحی شده‌اند و برخی دیگر ترکیبات متفاوتی برای زنان باردار، سالمندان یا کودکان دارند.
هدف اصلی این مکمل‌ها کمک به تأمین مواد مغذی مورد نیاز بدن است. بااین‌حال، مولتی‌ویتامین نمی‌تواند جایگزین رژیم غذایی سالم شود؛ زیرا مواد غذایی علاوه بر ویتامین‌ها و مواد معدنی، فیبر و ترکیبات مفید دیگری دارند که در مکمل‌ها وجود ندارد.
اگر سالم هستید و از طریق غذا مواد مغذی کافی دریافت می‌کنید، احتمالاً نیازی به مصرف روزانه مولتی‌ویتامین ندارید. شواهد علمی تاکنون نشان نداده‌اند که مصرف این مکمل‌ها برای همه بزرگسالان سالم سود مشخصی در پیشگیری از بیماری‌های مزمن دارد.
در پژوهشی که سال ۲۰۲۴ در مجله JAMA Network Open منتشر شد، دانشمندان اطلاعات ۳۹۰٬۱۲۴ بزرگسال آمریکایی را با بیش از دو دهه پیگیری بررسی کردند. نتایج نشان داد مصرف روزانه مولتی‌ویتامین با کاهش خطر مرگ ارتباطی ندارد. البته این پژوهش مشاهده‌ای بود و به‌تنهایی نمی‌تواند رابطه علت و معلولی را اثبات کند.
کارگروه خدمات پیشگیرانه ایالات متحده نیز اعلام کرده است که شواهد برای تعیین فواید و مضرات مصرف مولتی‌ویتامین با هدف پیشگیری از سرطان و بیماری‌های قلبی‌عروقی در بزرگسالان سالم کافی نیست.
بااین‌حال، همه یافته‌ها درباره مولتی‌ویتامین منفی نیستند. تحلیل سه زیرمطالعه از پژوهش COSMOS که در سال ۲۰۲۴ منتشر شد، نشان داد مصرف روزانه مولتی‌ویتامین در بیش از پنج هزار سالمند با بهبود محدودی در حافظه و عملکرد شناختی همراه بود. این نتایج امیدوارکننده‌اند، اما هنوز به معنای اثبات پیشگیری از آلزایمر یا زوال عقل نیستند.
بنابراین، مصرف یک مولتی‌ویتامین معمولی با مقادیری نزدیک به نیاز روزانه برای بیشتر افراد سالم کم‌خطر است، اما بی‌خطر بودن به معنای ضروری بودن آن نیست.
نیاز به مکمل به سن، وضعیت تغذیه، بیماری‌های زمینه‌ای و شرایط زندگی بستگی دارد. بعضی افراد بیشتر از دیگران در معرض کمبود ویتامین‌ها و مواد معدنی قرار دارند.
افراد دارای رژیم غذایی محدود: کسانی که رژیم غذایی بسیار کم‌کالری دارند یا بعضی گروه‌های غذایی را حذف می‌کنند، ممکن است به‌اندازه کافی مواد مغذی دریافت نکنند. برای مثال، افراد وگان باید توجه ویژه‌ای به دریافت ویتامین B12 داشته باشند؛ زیرا منابع طبیعی قابل‌اتکای این ویتامین عمدتاً غذاهای حیوانی هستند. البته در چنین شرایطی همیشه مولتی‌ویتامین کامل بهترین انتخاب نیست و گاهی مصرف مکمل اختصاصی، مانند B12، مناسب‌تر است.
سالمندان: با افزایش سن، جذب بعضی مواد مغذی مانند ویتامین B12 ممکن است کاهش یابد. همچنین، برخی سالمندان به دلیل کاهش اشتها، مشکلات جویدن یا بیماری‌های زمینه‌ای، غذای کافی و متنوع مصرف نمی‌کنند. این افراد ممکن است به مکمل نیاز داشته باشند، اما مصرف مولتی‌ویتامین به‌تنهایی راهکاری اثبات‌شده برای جلوگیری از پوکی استخوان یا سایر بیماری‌های مرتبط با سالمندی نیست.
افراد مبتلا به بیماری‌های گوارشی: بیماری‌هایی مانند کرون و سلیاک می‌توانند جذب مواد مغذی را مختل کنند. افرادی که جراحی‌های چاقی مانند بای‌پس معده انجام داده‌اند نیز ممکن است به مکمل‌های مشخص و مصرف طولانی‌مدت آن‌ها نیاز داشته باشند. در این موارد، نوع و مقدار مکمل باید متناسب با شرایط بیمار و نتایج آزمایش‌ها تعیین شود.
زنان باردار: در دوران بارداری، نیاز بدن به برخی مواد مغذی مانند فولات و آهن افزایش پیدا می‌کند. مکمل‌های مخصوص بارداری برای تأمین این نیازها طراحی شده‌اند و با مولتی‌ویتامین‌های معمولی تفاوت دارند.
مصرف روزانه ۴۰۰ میکروگرم اسید فولیک برای زنانی که امکان باردارشدن دارند، به‌ویژه پیش از بارداری و در هفته‌های ابتدایی آن، به کاهش خطر نقایص لوله عصبی جنین کمک می‌کند. افراد دارای شرایط پرخطر ممکن است به مقدار متفاوتی نیاز داشته باشند که باید پزشک تعیین کند.
نکته مهم این است که نیاز به یک ویتامین یا ماده معدنی خاص، لزوماً به معنای نیاز به مولتی‌ویتامین کامل نیست. برای مثال، فرد مبتلا به کمبود آهن ممکن است به مکمل اختصاصی آهن نیاز داشته باشد.
مولتی‌ویتامین‌ها برخلاف تصور رایج، مستقیماً انرژی تولید نمی‌کنند. ویتامین‌های گروه B در سوخت‌وساز مواد غذایی و تولید انرژی در سلول‌ها نقش دارند، اما دریافت مقدار بیشتر آن‌ها در فردی که کمبود ندارد، لزوماً باعث افزایش انرژی نمی‌شود.
اگر خستگی ناشی از کمبود آهن، ویتامین B12 یا سایر مواد مغذی باشد، درمان کمبود می‌تواند به بهبود علائم کمک کند. بااین‌حال، خستگی مداوم ممکن است علت‌های دیگری مانند کم‌خوابی، کم‌خونی یا اختلالات تیروئید داشته باشد و نباید صرفاً با مصرف خودسرانه مکمل درمان شود.
مصرف مولتی ویتامین‌های معمولی در مقدار توصیه‌شده برای بیشتر افراد سالم بی‌خطر است، اما گاهی می‌تواند باعث تهوع، ناراحتی معده یا یبوست شود.
خطر مهم‌تر زمانی ایجاد می‌شود که فرد چند مکمل مشابه را هم‌زمان مصرف کند یا از فرآورده‌هایی استفاده کند که بعضی مواد مغذی را در مقادیر بسیار بالا دارند. برای مثال، دریافت بیش‌ازحد ویتامین A از نوع رتینول می‌تواند به کبد آسیب برساند و در دوران بارداری برای جنین خطرناک باشد. مصرف بیش‌ازحد ویتامین D نیز ممکن است باعث افزایش کلسیم خون و آسیب کلیوی شود.
برخی پژوهش‌های بزرگ نشان داده‌اند که مصرف مکمل‌های حاوی دوز بالای بتاکاروتن، به‌ویژه در افراد سیگاری، می‌تواند خطر ابتلا به سرطان ریه را افزایش دهد. بتاکاروتن نوعی رنگ‌دانه طبیعی و پیش‌ساز ویتامین A است که در مواد غذایی مانند هویج و سیب‌زمینی شیرین یافت می‌شود. بااین‌حال، دریافت آن از طریق مواد غذایی با مصرف مکمل‌های پُردوز یکسان نیست. به افراد سیگاری و کسانی که سابقه مصرف سیگار دارند توصیه می‌شود بدون مشورت پزشک از مکمل‌های حاوی دوز بالای بتاکاروتن استفاده نکنند.
مولتی ویتامین‌ها همچنین ممکن است با داروهای خاص تداخل داشته باشند. ویتامین K می‌تواند اثر داروی ضدانعقاد وارفارین را تغییر دهد؛ درحالی‌که آهن و کلسیم ممکن است جذب لووتیروکسین و برخی آنتی‌بیوتیک‌ها را کاهش دهند. بنابراین، افرادی که داروی دائمی مصرف می‌کنند، بهتر است پیش از شروع مکمل جدید با پزشک یا داروساز مشورت کنند.
برای بیشتر مولتی ویتامین‌ها، تفاوت مهم و اثبات‌شده‌ای میان مصرف صبح و شب وجود ندارد. بااین‌حال، خوردن مکمل همراه غذا معمولاً مناسب‌تر است؛ زیرا احتمال ناراحتی معده را کاهش می‌دهد و به جذب ویتامین‌های محلول در چربی مانند A، D، E و K کمک می‌کند.
البته ترکیبات مکمل اهمیت دارند. برای مثال، جذب آهن ممکن است تحت‌تأثیر مصرف هم‌زمان چای، قهوه یا کلسیم قرار بگیرد. بعضی داروها نیز باید با فاصله چندساعته از مکمل‌های حاوی مواد معدنی مصرف شوند. بهتر است دستور مصرف درج‌شده روی بسته‌بندی محصول و توصیه پزشک یا داروساز ملاک قرار گیرد.
در داروخانه‌های ایران انواع مولتی ویتامین‌ها با ترکیبات و کاربردهای متفاوت عرضه می‌شوند. از محصولات شناخته‌شده می‌توان به اکتی من مخصوص آقایان، ول‌من و ول‌وومن ویتابیوتیکس مخصوص آقایان و بانوان، کامپلت یوروویتال، مولتی دیلی سوپرابیون، مولتی‌ویتامین مینرال نیچرز پلنتی، ویتالی‌تون و فارماژلیتان اشاره کرد. شربت سانستول نیز از مکمل‌های مولتی‌ویتامین شناخته‌شده، به‌ویژه برای کودکان است.
برخی مکمل‌ها مانند مگنیفورت بیشتر بر تأمین مواد مغذی مشخصی مانند منیزیم تمرکز دارند و مولتی‌ویتامین کامل محسوب نمی‌شوند. همچنین، بعضی فرآورده‌های تراپوتیک حاوی مقادیر بالایی از ویتامین‌ها هستند و ممکن است برای مصرف روزانه بدون تجویز پزشک مناسب نباشند.
هنگام انتخاب مولتی‌ویتامین، مهم‌تر از نام برند، ترکیبات، مقدار ویتامین‌ها و مواد معدنی و تناسب محصول با سن و نیازهای بدن است. هیچ مکملی لزوماً برای همه افراد مناسب نیست و مصرف خودسرانه چند مکمل به‌طور هم‌زمان می‌تواند باعث دریافت بیش‌ازحد برخی مواد مغذی شود.
مولتی‌ویتامین‌های معمولی کالری قابل‌توجهی ندارند و شواهد معتبری وجود ندارد که نشان دهد مصرف آن‌ها مستقیما باعث افزایش وزن می‌شود. البته درمان بعضی کمبودهای تغذیه‌ای ممکن است اشتهای کاهش‌یافته فرد را به حالت طبیعی برگرداند.
مصرف مولتی‌ویتامین‌های معمولی با مقادیر نزدیک به نیاز روزانه برای بیشتر افراد سالم کم‌خطر است. بااین‌حال، مصرف طولانی‌مدت مکمل‌های پُردوز یا چند محصول مشابه می‌تواند باعث دریافت بیش‌ازحد برخی مواد مغذی شود.
آزمایش خون برای همه افراد ضروری نیست؛ اما اگر علائم کمبود تغذیه‌ای، بیماری زمینه‌ای یا رژیم غذایی محدود دارید، پزشک ممکن است آزمایش‌هایی مانند بررسی کم‌خونی، ویتامین B12 یا ویتامین D را درخواست کند. انجام خودسرانه مجموعه بزرگی از آزمایش‌های ویتامین برای همه افراد توصیه نمی‌شود.
اگر رژیم غذایی متنوعی دارید و به کمبود شناخته‌شده‌ای مبتلا نیستید، احتمالا نیازی به مصرف روزانه مولتی‌ویتامین ندارید. هیچ قرصی نمی‌تواند تمام فواید مصرف میوه، سبزیجات، حبوبات، غلات کامل و سایر غذاهای مغذی را جایگزین کند. اما اگر به دلیل بیماری، محدودیت غذایی، بارداری یا مشکلات جذب در معرض کمبود مواد مغذی هستید، مکمل مناسب می‌تواند به حفظ سلامت شما کمک کند. بهتر است پیش از خرید مولتی‌ویتامین از خود بپرسید: بدن من به کدام ماده مغذی نیاز دارد و آیا آن را به‌اندازه کافی دریافت می‌کنم؟ پاسخ به این سؤال مهم‌تر از انتخاب گران‌ترین یا پُرترکیب‌ترین مکمل بازار است.
این مقاله نخستین‌بار ۲۲ دی ۱۴۰۳ منتشر و ۱۵ آبان ۱۴۰۵ بازنشر شد.
خانواده ما
ارسال دیدگاه
دیدگاه‌ها