پژوهشگران حالت عجیبی از ماده به نام مایع زمان را پیشنهاد کردهاند که میتواند برخلاف انتظار، از دل نوسانهای نامنظم و گرما شکل بگیرد.
پژوهشگران حالت عجیبی از ماده به نام مایع زمان را پیشنهاد کردهاند که میتواند برخلاف انتظار، از دل نوسانهای نامنظم و گرما شکل بگیرد.
وقتی تکهای یخ ذوب میشود، مولکولهای آب نظم همیشگی خود را از دست میدهند و آزادانهتر حرکت میکنند. اما آیا ممکن است اتفاق مشابهی برای ساختاری رخ دهد که نظم آن بهجای فضا، در زمان شکل گرفته است؟
گروهی از فیزیکدانان با بررسی همین پرسش، حالت جدید و عجیبی از ماده را پیشنهاد کردهاند که آن را مایع زمان (Time Liquid) مینامند. در این حالت، ماده میتواند نوعی نظم زمانی را حفظ کند، حتی وقتی الگوی منظم و پایدار آن در بازههای طولانیتر از بین رفته باشد.
به گزارش ساینسآلرت، پژوهشگران مؤسسهی ماکس پلانک برای فیزیک سامانههای پیچیده در آلمان، با استفاده از مدلسازی نظری و شبیهسازی کامپیوتری نشان دادهاند که چنین حالتی از نظر فیزیکی امکانپذیر است. البته مایع زمان هنوز در آزمایشگاه ساخته نشده و نتایج پژوهش نیز در انتظار داوری علمی است.
برای درک مایع زمان، ابتدا باید با مفهوم دیگری به نام «بلور زمان» آشنا شویم. در بلورهای معمولی، مانند یخ یا نمک، اتمها و مولکولها با الگویی مشخص در کنار یکدیگر قرار میگیرند. اگر بتوانیم ساختار آنها را در مقیاس اتمی ببینیم، متوجه میشویم که آرایش ذرات در فضا مرتب تکرار میشود.
اما بلور زمان ویژگی متفاوتی دارد. در این حالت، بهجای اینکه فقط آرایش ذرات در فضا تکرار شود، رفتار آنها در طول زمان نیز الگوی تکرارشوندهی پایداری پیدا میکند.
برخلاف بلورهای معمولی که ساختارشان در فضا تکرار میشود، بلورهای زمان دارای الگوی رفتاری منظمی هستند که در طول زمان تکرار میشود
برای مثال، تصور کنید به سامانهای با فاصلههای زمانی منظم ضربه میزنیم، اما سامانه بهجای آنکه با هر ضربه یک چرخهی کامل از رفتار خود را تکرار کند، به ازای هر دو ضربه، یک چرخه را کامل میکند. جالبتر اینکه این ریتم در برابر اختلالهای کوچک هم مقاوم است. چنین رفتاری یکی از ویژگیهای «بلور زمان گسسته» است که پژوهشگران مطالعهی جدید از آن الهام گرفتهاند.
اما پرسشی اساسی وجود دارد: اگر نیرویی که این سامانه را به حرکت درمیآورد، دیگر منظم نباشد و بهشکلی تصادفی تغییر کند، آیا باز هم امکان شکلگیری نظم زمانی وجود دارد؟
برای پاسخ به این پرسش، پژوهشگران مدلی کامپیوتری طراحی کردند که از شبکهای دوبعدی از اجزای مغناطیسی بسیار کوچک تشکیل شده بود. برای تصور سادهتر، صفحهای را در نظر بگیرید که روی آن تعداد زیادی عقربهی قطبنما، بهشکل منظم کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. هر عقربه میتواند جهت خود را تغییر دهد و بر عقربههای مجاور تأثیر بگذارد.
در مدل پژوهشگران، این شبکه با یک میدان الکترومغناطیسی درون محفظهای مخصوص برهمکنش داشت. نوسانهای گرمایی تصادفی باعث تغییر میدان میشدند و میدان نیز بر رفتار اجزای مغناطیسی اثر میگذاشت. انتظار میرود چنین نوسانهای نامنظمی، هماهنگی سامانه را دشوار کنند. اما شبیهسازیها نتیجهی جالبی نشان دادند.
در شرایط مناسب، اجزای مغناطیسی با وجود نوسانهای تصادفی، به الگویی تکرارشونده رسیدند. فرکانس این الگو نصف فرکانس مشخصهی محفظهی الکترومغناطیسی بود. بااینحال، نظم ایجادشده کاملاً شبیه بلور زمان معمولی نبود.
شبیهسازیها نشان میدهند که نوسانهای تصادفی گرمایی در دمای مناسب میتوانند به شکلگیری نظم زمانی کمک کنند
اجزای سامانه گاهی از هماهنگی خارج و میان دو حالت متفاوت از الگوی تکرارشونده جابهجا میشدند. این تغییرهای مقطعی باعث میشد نظم سامانه در بازههای زمانی طولانی از بین برود، اما رفتار منظم آن در بازههای کوتاهتر همچنان باقی بماند. پژوهشگران این وضعیت را «مایع زمان گسسته» نامیدند.
نکتهی اصلی پژوهش این است که نوسانهای تصادفی گرمایی، در شرایط مناسب، میتوانند خودشان باعث ایجاد نظم شوند.
نتایج شبیهسازی نشان داد که دما نیز در شکلگیری این حالت نقش دارد. در دماهای پایین، نوسانها برای ایجاد ریتم منظم کافی نبودند. با افزایش دما، سامانه به نظم زمانی رسید؛ اما وقتی دما بیشازحد بالا رفت، نوسانهای شدید دوباره نظم را از بین بردند. بنابراین، برخلاف تصور معمول که گرما را عامل افزایش بینظمی میدانیم، در این سامانه مقدار مناسبی از نوسانهای گرمایی میتواند به شکلگیری رفتار منظم کمک کند.
نام مایع زمان ممکن است این تصور را ایجاد کند که دانشمندان مادهای کشف کردهاند که واقعاً در طول زمان جاری میشود یا میتواند میان گذشته و آینده حرکت کند. اما موضوع چنین چیزی نیست. این نام به شباهت رفتار سامانه با فرآیند ذوبشدن بلور اشاره دارد.
وقتی یخ به آب تبدیل میشود، نظم مولکولها در فواصل طولانی از بین میرود؛ بااینحال، مولکولهای نزدیک به یکدیگر همچنان ارتباط و آرایشهای کوتاهبردی دارند.
مایع زمان ممکن است حتی در شرایط تعادل گرمایی وجود داشته باشد؛ وضعیتی که انتظار نمیرود بلورهای زمان معمولی در آن شکل بگیرند
در مایع زمان نیز اتفاق مشابهی رخ میدهد، با این تفاوت که نظم موردنظر به زمان مربوط میشود، نه مکان. سامانه دیگر نمیتواند ریتم کاملاً هماهنگی را برای مدت نامحدود حفظ کند، اما در بازههای کوتاهتر همچنان نشانههایی از رفتار منظم دیده میشود.
به همین دلیل، پژوهشگران از واژهی «مایع» استفاده کردهاند. این نام توصیفی از ویژگیهای فیزیکی سامانه است، نه نشانهای از کشف مایعی واقعی که در زمان حرکت میکند.
یکی از جذابترین بخشهای پژوهش به مفهومی به نام «تقارن انتقال زمانی» مربوط میشود. به زبان ساده، این اصل میگوید قوانین فیزیک با گذشت زمان تغییر نمیکنند. برای مثال، اگر آزمایشی را امروز یا فردا در شرایط یکسان انجام دهیم، انتظار داریم قوانین یکسانی بر نتیجهی آن حاکم باشند.
بلورهای زمان نوع خاصی از تقارن انتقال زمانی را میشکنند؛ زیرا رفتارشان الگویی تکرارشونده دارد که برخی لحظهها را از لحظههای دیگر متمایز میکند.
اما مایع زمان رفتار متفاوتی نشان میدهد. در این حالت، سامانه گاهی میان دو نسخه از ریتم خود جابهجا میشود. این تغییرات باعث میشوند نظم بلندمدت از بین برود. در نتیجه، وقتی رفتار سامانه در زمانهای مختلف بررسی و میانگینگیری میشود، تقارن زمانی میتواند دوباره برقرار شود.
وجود مایع زمان هنوز بهصورت تجربی اثبات نشده است، اما تأیید آن میتواند به درک بهتر رابطهی میان نظم و آشوب در سامانههای فیزیکی کمک کند
این که مایع زمان میتواند نظم خود را در بازههای کوتاه حفظ کند، اما در بلندمدت الگوی تکرارشوندهی ثابتی نداشته باشد، احتمال جالبی را مطرح میکند: شاید این حالت ماده حتی در شرایط تعادل گرمایی نیز وجود داشته باشد؛ یعنی زمانی که سامانه و محیط اطرافش از نظر گرمایی به تعادل رسیدهاند. در چنین شرایطی، انتظار نمیرود بلورهای زمان معمولی شکل بگیرند.
البته هنوز نمیتوان با قطعیت گفت که مایع زمان واقعاً در طبیعت وجود دارد. مدل پژوهشگران فعلاً تنها وجود چنین رفتاری را در شرایط شبیهسازیشده نشان داده است و برای تأیید آن به آزمایشهای واقعی نیاز داریم.
بااینحال، اگر فیزیکدانان موفق شوند مایع زمان را در آزمایشگاه ایجاد کنند، ممکن است راه تازهای برای شناخت رفتار ماده در شرایط ناپایدار پیدا شود. چنین دستاوردی میتواند به درک بهتر این پرسش کمک کند که چگونه سامانههای فیزیکی گاهی به کمک نوسانهای تصادفی، بهجای آشفتگی بیشتر، به نظم میرسند.
پژوهش در پایگاه مقالات پیشانتشار arXiv منتشر شده است.
وقتی تکهای یخ ذوب میشود، مولکولهای آب نظم همیشگی خود را از دست میدهند و آزادانهتر حرکت میکنند. اما آیا ممکن است اتفاق مشابهی برای ساختاری رخ دهد که نظم آن بهجای فضا، در زمان شکل گرفته است؟
گروهی از فیزیکدانان با بررسی همین پرسش، حالت جدید و عجیبی از ماده را پیشنهاد کردهاند که آن را مایع زمان (Time Liquid) مینامند. در این حالت، ماده میتواند نوعی نظم زمانی را حفظ کند، حتی وقتی الگوی منظم و پایدار آن در بازههای طولانیتر از بین رفته باشد.
به گزارش ساینسآلرت، پژوهشگران مؤسسهی ماکس پلانک برای فیزیک سامانههای پیچیده در آلمان، با استفاده از مدلسازی نظری و شبیهسازی کامپیوتری نشان دادهاند که چنین حالتی از نظر فیزیکی امکانپذیر است. البته مایع زمان هنوز در آزمایشگاه ساخته نشده و نتایج پژوهش نیز در انتظار داوری علمی است.
برای درک مایع زمان، ابتدا باید با مفهوم دیگری به نام «بلور زمان» آشنا شویم. در بلورهای معمولی، مانند یخ یا نمک، اتمها و مولکولها با الگویی مشخص در کنار یکدیگر قرار میگیرند. اگر بتوانیم ساختار آنها را در مقیاس اتمی ببینیم، متوجه میشویم که آرایش ذرات در فضا مرتب تکرار میشود.
اما بلور زمان ویژگی متفاوتی دارد. در این حالت، بهجای اینکه فقط آرایش ذرات در فضا تکرار شود، رفتار آنها در طول زمان نیز الگوی تکرارشوندهی پایداری پیدا میکند.
برخلاف بلورهای معمولی که ساختارشان در فضا تکرار میشود، بلورهای زمان دارای الگوی رفتاری منظمی هستند که در طول زمان تکرار میشود
برای مثال، تصور کنید به سامانهای با فاصلههای زمانی منظم ضربه میزنیم، اما سامانه بهجای آنکه با هر ضربه یک چرخهی کامل از رفتار خود را تکرار کند، به ازای هر دو ضربه، یک چرخه را کامل میکند. جالبتر اینکه این ریتم در برابر اختلالهای کوچک هم مقاوم است. چنین رفتاری یکی از ویژگیهای «بلور زمان گسسته» است که پژوهشگران مطالعهی جدید از آن الهام گرفتهاند.
برخلاف بلورهای معمولی که ساختارشان در فضا تکرار میشود، بلورهای زمان دارای الگوی رفتاری منظمی هستند که در طول زمان تکرار میشود
برخلاف بلورهای معمولی که ساختارشان در فضا تکرار میشود، بلورهای زمان دارای الگوی رفتاری منظمی هستند که در طول زمان تکرار میشود
برخلاف بلورهای معمولی که ساختارشان در فضا تکرار میشود، بلورهای زمان دارای الگوی رفتاری منظمی هستند که در طول زمان تکرار میشود
برای مثال، تصور کنید به سامانهای با فاصلههای زمانی منظم ضربه میزنیم، اما سامانه بهجای آنکه با هر ضربه یک چرخهی کامل از رفتار خود را تکرار کند، به ازای هر دو ضربه، یک چرخه را کامل میکند. جالبتر اینکه این ریتم در برابر اختلالهای کوچک هم مقاوم است. چنین رفتاری یکی از ویژگیهای «بلور زمان گسسته» است که پژوهشگران مطالعهی جدید از آن الهام گرفتهاند.
برای مثال، تصور کنید به سامانهای با فاصلههای زمانی منظم ضربه میزنیم، اما سامانه بهجای آنکه با هر ضربه یک چرخهی کامل از رفتار خود را تکرار کند، به ازای هر دو ضربه، یک چرخه را کامل میکند. جالبتر اینکه این ریتم در برابر اختلالهای کوچک هم مقاوم است. چنین رفتاری یکی از ویژگیهای «بلور زمان گسسته» است که پژوهشگران مطالعهی جدید از آن الهام گرفتهاند.
اما پرسشی اساسی وجود دارد: اگر نیرویی که این سامانه را به حرکت درمیآورد، دیگر منظم نباشد و بهشکلی تصادفی تغییر کند، آیا باز هم امکان شکلگیری نظم زمانی وجود دارد؟
برای پاسخ به این پرسش، پژوهشگران مدلی کامپیوتری طراحی کردند که از شبکهای دوبعدی از اجزای مغناطیسی بسیار کوچک تشکیل شده بود. برای تصور سادهتر، صفحهای را در نظر بگیرید که روی آن تعداد زیادی عقربهی قطبنما، بهشکل منظم کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. هر عقربه میتواند جهت خود را تغییر دهد و بر عقربههای مجاور تأثیر بگذارد.
در مدل پژوهشگران، این شبکه با یک میدان الکترومغناطیسی درون محفظهای مخصوص برهمکنش داشت. نوسانهای گرمایی تصادفی باعث تغییر میدان میشدند و میدان نیز بر رفتار اجزای مغناطیسی اثر میگذاشت. انتظار میرود چنین نوسانهای نامنظمی، هماهنگی سامانه را دشوار کنند. اما شبیهسازیها نتیجهی جالبی نشان دادند.
در شرایط مناسب، اجزای مغناطیسی با وجود نوسانهای تصادفی، به الگویی تکرارشونده رسیدند. فرکانس این الگو نصف فرکانس مشخصهی محفظهی الکترومغناطیسی بود. بااینحال، نظم ایجادشده کاملاً شبیه بلور زمان معمولی نبود.
شبیهسازیها نشان میدهند که نوسانهای تصادفی گرمایی در دمای مناسب میتوانند به شکلگیری نظم زمانی کمک کنند
اجزای سامانه گاهی از هماهنگی خارج و میان دو حالت متفاوت از الگوی تکرارشونده جابهجا میشدند. این تغییرهای مقطعی باعث میشد نظم سامانه در بازههای زمانی طولانی از بین برود، اما رفتار منظم آن در بازههای کوتاهتر همچنان باقی بماند. پژوهشگران این وضعیت را «مایع زمان گسسته» نامیدند.
شبیهسازیها نشان میدهند که نوسانهای تصادفی گرمایی در دمای مناسب میتوانند به شکلگیری نظم زمانی کمک کنند
شبیهسازیها نشان میدهند که نوسانهای تصادفی گرمایی در دمای مناسب میتوانند به شکلگیری نظم زمانی کمک کنند
شبیهسازیها نشان میدهند که نوسانهای تصادفی گرمایی در دمای مناسب میتوانند به شکلگیری نظم زمانی کمک کنند
اجزای سامانه گاهی از هماهنگی خارج و میان دو حالت متفاوت از الگوی تکرارشونده جابهجا میشدند. این تغییرهای مقطعی باعث میشد نظم سامانه در بازههای زمانی طولانی از بین برود، اما رفتار منظم آن در بازههای کوتاهتر همچنان باقی بماند. پژوهشگران این وضعیت را «مایع زمان گسسته» نامیدند.
اجزای سامانه گاهی از هماهنگی خارج و میان دو حالت متفاوت از الگوی تکرارشونده جابهجا میشدند. این تغییرهای مقطعی باعث میشد نظم سامانه در بازههای زمانی طولانی از بین برود، اما رفتار منظم آن در بازههای کوتاهتر همچنان باقی بماند. پژوهشگران این وضعیت را «مایع زمان گسسته» نامیدند.
نکتهی اصلی پژوهش این است که نوسانهای تصادفی گرمایی، در شرایط مناسب، میتوانند خودشان باعث ایجاد نظم شوند.
نتایج شبیهسازی نشان داد که دما نیز در شکلگیری این حالت نقش دارد. در دماهای پایین، نوسانها برای ایجاد ریتم منظم کافی نبودند. با افزایش دما، سامانه به نظم زمانی رسید؛ اما وقتی دما بیشازحد بالا رفت، نوسانهای شدید دوباره نظم را از بین بردند. بنابراین، برخلاف تصور معمول که گرما را عامل افزایش بینظمی میدانیم، در این سامانه مقدار مناسبی از نوسانهای گرمایی میتواند به شکلگیری رفتار منظم کمک کند.
نام مایع زمان ممکن است این تصور را ایجاد کند که دانشمندان مادهای کشف کردهاند که واقعاً در طول زمان جاری میشود یا میتواند میان گذشته و آینده حرکت کند. اما موضوع چنین چیزی نیست. این نام به شباهت رفتار سامانه با فرآیند ذوبشدن بلور اشاره دارد.
وقتی یخ به آب تبدیل میشود، نظم مولکولها در فواصل طولانی از بین میرود؛ بااینحال، مولکولهای نزدیک به یکدیگر همچنان ارتباط و آرایشهای کوتاهبردی دارند.
مایع زمان ممکن است حتی در شرایط تعادل گرمایی وجود داشته باشد؛ وضعیتی که انتظار نمیرود بلورهای زمان معمولی در آن شکل بگیرند
در مایع زمان نیز اتفاق مشابهی رخ میدهد، با این تفاوت که نظم موردنظر به زمان مربوط میشود، نه مکان. سامانه دیگر نمیتواند ریتم کاملاً هماهنگی را برای مدت نامحدود حفظ کند، اما در بازههای کوتاهتر همچنان نشانههایی از رفتار منظم دیده میشود.
مایع زمان ممکن است حتی در شرایط تعادل گرمایی وجود داشته باشد؛ وضعیتی که انتظار نمیرود بلورهای زمان معمولی در آن شکل بگیرند
مایع زمان ممکن است حتی در شرایط تعادل گرمایی وجود داشته باشد؛ وضعیتی که انتظار نمیرود بلورهای زمان معمولی در آن شکل بگیرند
مایع زمان ممکن است حتی در شرایط تعادل گرمایی وجود داشته باشد؛ وضعیتی که انتظار نمیرود بلورهای زمان معمولی در آن شکل بگیرند
در مایع زمان نیز اتفاق مشابهی رخ میدهد، با این تفاوت که نظم موردنظر به زمان مربوط میشود، نه مکان. سامانه دیگر نمیتواند ریتم کاملاً هماهنگی را برای مدت نامحدود حفظ کند، اما در بازههای کوتاهتر همچنان نشانههایی از رفتار منظم دیده میشود.
در مایع زمان نیز اتفاق مشابهی رخ میدهد، با این تفاوت که نظم موردنظر به زمان مربوط میشود، نه مکان. سامانه دیگر نمیتواند ریتم کاملاً هماهنگی را برای مدت نامحدود حفظ کند، اما در بازههای کوتاهتر همچنان نشانههایی از رفتار منظم دیده میشود.
به همین دلیل، پژوهشگران از واژهی «مایع» استفاده کردهاند. این نام توصیفی از ویژگیهای فیزیکی سامانه است، نه نشانهای از کشف مایعی واقعی که در زمان حرکت میکند.
یکی از جذابترین بخشهای پژوهش به مفهومی به نام «تقارن انتقال زمانی» مربوط میشود. به زبان ساده، این اصل میگوید قوانین فیزیک با گذشت زمان تغییر نمیکنند. برای مثال، اگر آزمایشی را امروز یا فردا در شرایط یکسان انجام دهیم، انتظار داریم قوانین یکسانی بر نتیجهی آن حاکم باشند.
بلورهای زمان نوع خاصی از تقارن انتقال زمانی را میشکنند؛ زیرا رفتارشان الگویی تکرارشونده دارد که برخی لحظهها را از لحظههای دیگر متمایز میکند.
اما مایع زمان رفتار متفاوتی نشان میدهد. در این حالت، سامانه گاهی میان دو نسخه از ریتم خود جابهجا میشود. این تغییرات باعث میشوند نظم بلندمدت از بین برود. در نتیجه، وقتی رفتار سامانه در زمانهای مختلف بررسی و میانگینگیری میشود، تقارن زمانی میتواند دوباره برقرار شود.
وجود مایع زمان هنوز بهصورت تجربی اثبات نشده است، اما تأیید آن میتواند به درک بهتر رابطهی میان نظم و آشوب در سامانههای فیزیکی کمک کند
این که مایع زمان میتواند نظم خود را در بازههای کوتاه حفظ کند، اما در بلندمدت الگوی تکرارشوندهی ثابتی نداشته باشد، احتمال جالبی را مطرح میکند: شاید این حالت ماده حتی در شرایط تعادل گرمایی نیز وجود داشته باشد؛ یعنی زمانی که سامانه و محیط اطرافش از نظر گرمایی به تعادل رسیدهاند. در چنین شرایطی، انتظار نمیرود بلورهای زمان معمولی شکل بگیرند.
وجود مایع زمان هنوز بهصورت تجربی اثبات نشده است، اما تأیید آن میتواند به درک بهتر رابطهی میان نظم و آشوب در سامانههای فیزیکی کمک کند
وجود مایع زمان هنوز بهصورت تجربی اثبات نشده است، اما تأیید آن میتواند به درک بهتر رابطهی میان نظم و آشوب در سامانههای فیزیکی کمک کند
وجود مایع زمان هنوز بهصورت تجربی اثبات نشده است، اما تأیید آن میتواند به درک بهتر رابطهی میان نظم و آشوب در سامانههای فیزیکی کمک کند
این که مایع زمان میتواند نظم خود را در بازههای کوتاه حفظ کند، اما در بلندمدت الگوی تکرارشوندهی ثابتی نداشته باشد، احتمال جالبی را مطرح میکند: شاید این حالت ماده حتی در شرایط تعادل گرمایی نیز وجود داشته باشد؛ یعنی زمانی که سامانه و محیط اطرافش از نظر گرمایی به تعادل رسیدهاند. در چنین شرایطی، انتظار نمیرود بلورهای زمان معمولی شکل بگیرند.
این که مایع زمان میتواند نظم خود را در بازههای کوتاه حفظ کند، اما در بلندمدت الگوی تکرارشوندهی ثابتی نداشته باشد، احتمال جالبی را مطرح میکند: شاید این حالت ماده حتی در شرایط تعادل گرمایی نیز وجود داشته باشد؛ یعنی زمانی که سامانه و محیط اطرافش از نظر گرمایی به تعادل رسیدهاند. در چنین شرایطی، انتظار نمیرود بلورهای زمان معمولی شکل بگیرند.
البته هنوز نمیتوان با قطعیت گفت که مایع زمان واقعاً در طبیعت وجود دارد. مدل پژوهشگران فعلاً تنها وجود چنین رفتاری را در شرایط شبیهسازیشده نشان داده است و برای تأیید آن به آزمایشهای واقعی نیاز داریم.
بااینحال، اگر فیزیکدانان موفق شوند مایع زمان را در آزمایشگاه ایجاد کنند، ممکن است راه تازهای برای شناخت رفتار ماده در شرایط ناپایدار پیدا شود. چنین دستاوردی میتواند به درک بهتر این پرسش کمک کند که چگونه سامانههای فیزیکی گاهی به کمک نوسانهای تصادفی، بهجای آشفتگی بیشتر، به نظم میرسند.
پژوهش در پایگاه مقالات پیشانتشار arXiv منتشر شده است.
دیدگاهها