نخستین جانوران زمین چه شکلی بودند؟ پژوهشی تازه بالاخره پاسخ می‌دهد

از زمانی که دانشمندان برای نخستین بار سازوکار تکامل را درک کردند، پرسشی قدیمی و چالش‌برانگیز ذهنشان را درگیر کرده هست: نخستین جانور زمین چه شکلی قرار دارای بود؟ پژوهشگران بر اساس تحلیل‌های ژنتیکی، دو گزینه‌ی اصلی را معرفی کرده‌اند. گروهی باور دارند اسفنج‌های امروزی، یعنی اسفنج‌های شاخی از شاخه‌ی روزنک‌تباران (Porifera)، بیشترین شباهت را به نیای اولیه‌ی جانوران دارند. در مقابل، گروهی دیگر شانه‌دارتباران (Ctenophora) را گزینه‌ی محتمل‌تری می‌دانند.

اما پژوهشی تازه از مؤسسه فناوری ماساچوست (MIT) معادله را به نفع اسفنج‌ها تغییر داده هست. پژوهش با بررسی سرنخ‌های شیمیایی در سنگ‌های باستانی نشان داده هست که اسفنج‌ها شاید بیش از ۵۴۱ میلیون سال پیش و در دوران پیشین‌زیستی نو (نئوپروتروزوییک) روی زمین پدید آمدند.

فسیل‌های جانوران اولیه تصویر روشنی از آن دوران ارائه نمی‌دهند. در واقع، شواهد مربوط به موجودات نرم‌تن مانند اسفنج‌ها یا شانه‌داران به‌ندرت حفظ خواهد گردید، زیرا آن‌ها فاقد مواد سختی مثل استخوان یا غضروف بودند که قابلیت فسیل شدن داشته باشد.

در فقدان فسیل‌های مستقیم، دانشمندان به سراغ شواهد شیمیایی رفته‌اند. آن‌ها در نفت و رسوبات دوره ادیاکارن به دنبال امضاهای مولکولی گشتند که بتواند بدون نیاز به فسیل معمولی، منشأ اسفنجی حیات جانوری را تأیید کند.

راجر سامنز، زیست‌زمین‌شناس از مؤسسه فناوری ماساچوست، بیان می‌کند: «ما دقیقاً نمی‌دانیم آن موجودات چه شکلی بوده‌اند، اما مطمئنیم که در اقیانوس زندگی می‌کردند، بدن نرم داشتند و اسکلت سیلیسی نداشتند.»

در سال ۲۰۰۹، سامنز در مطالعه‌ای شرکت دارای بود که در سنگ‌های ماریونان در عمان، مقادیر چشمگیری از استرول‌های فسیل‌شده‌ی شبیه به اسفنج‌ها یافت. این ترکیب‌های نادر کربنی موسوم به C30 استرول، مولکول‌های چربی که در غشای سلولی همه‌ی جانداران پیچیده یافت می‌شوند، نشانه‌ای از فعالیت اولیه‌ی اسفنج‌ها به شمار می‌روند. موجودات ساده‌تر پیش از اسفنج‌ها چنین مولکول‌هایی تولید نمی‌کردند، اما اسفنج‌های شاخی امروزی هنوز آن‌ها را می‌سازند.

لوبنا شاوار، ژئوشیمی‌دان آلی از مؤسسه فناوری ماساچوست و نویسنده‌ی اصلی پژوهش، بیان می‌کند: «پیداکردن استرولی با ۳۰ اتم کربن حقیقتاً نادر هست.» این کشف نشان می‌دهد که اسفنج‌های باستانی شاید نخستین جانوران روی زمین بوده‌اند و بسیار زودتر از سایر موجودات چندینسلولی وجود داشته‌اند.

با وجود این، چندین دانشمندان تردید داشتند و معتقد بودند فسیل‌های استران کشف‌شده در عمان ممکن هست منشأیی غیرزیستی یا جلبکی داشته باشند. تیم شاوار با کشف فسیل شیمیایی دیگری حاوی C31 این فرضیه را رد کرد. این مولکول از همان ژن اسفنجی تولید خواهد گردید که C30 را می‌سازد و واکنش شیمیایی مشابهی هنوز هم در بعضی از اسفنج‌های زنده دیده خواهد گردید.

شاوار بیان می‌کند: «در این پژوهش نشان دادیم چطور امکان دارد یک نشانگر زیستی را تأیید کرد؛ یعنی مطمئن گردید سیگنالی که می‌بینیم حقیقتاً از حیات آمده و نه از آلودگی یا واکنش‌های غیرزیستی.»

برای اطمینان بیشتر، تیم پژوهشی فرایند فسیل‌شدن استرول‌ها را در آزمایشگاه بازسازی کردند. آن‌ها هشت نوع استرول مصنوعی C31 را تحت شرایطی قرار دادند که صدها میلیون سال تغییرات در پوسته‌ی زمین را شبیه‌سازی می‌کرد. در پایان، دو نمونه‌ی مصنوعی دقیقاً با بقایای باستانی C31 مطابقت دارای بود که نشان می‌دهد منشأ این مولکول‌ها بی‌تردید زیستی هست.

راجر سامنز بیان می‌کند: «ما سه خط شواهد هماهنگ داریم؛ چیزی که در سنگ وجود دارد، چیزی که در اسفنج هست و آنچه که در آزمایشگاه امکان دارد ساخت. این سه مسیر مستقل به یک نتیجه می‌رسند: اسفنج‌ها از نخستین جانوران روی زمین بوده‌اند.»

لوبنا شاوار نیز می‌افزاید: «استران‌های خاص همواره آنجا بودند؛ فقط باید یاد می‌گرفتیم سؤال‌های درستی بپرسیم تا آن‌ها را بیابیم و منشأشان را درک کنیم.» اکنون که امضاهای شیمیایی باستانی تأیید شده‌اند، تیم پژوهشی قصد دارد نمونه‌های زمین‌شناسی بیشتری را بررسی کند تا سرنخ‌های تازه‌ای از نخستین نیاکان جانوری ما پیدا کند.

نتایج پژوهش در نشریه PNAS منتشر شده هست.