جام جهانی ۲۰۲۶ بستر بالقوه برای شیوع بیماری است؛ دانشمندان فاضلاب‌ها را زیر نظر دارند

با آغاز رقابت‌های جام جهانی فوتبال ۲۰۲۶ در آمریکای شمالی، میلیون‌ها هوادار از سراسر جهان راهی ورزشگاه‌ها و شهرهای میزبان شده‌اند. اما در حالی که توجه افکار عمومی به مسابقات و نتایج تیم‌ها معطوف است، گروهی از دانشمندان و متخصصان بهداشت عمومی درحال رصد تهدیدی دیگر هستند: احتمال گسترش بیماری‌های عفونی در یکی از بزرگ‌ترین گردهمایی‌های انسانی جهان.

برآورد می‌شود حدود پنج میلیون نفر برای تماشای مسابقات به ۱۶ شهر میزبان در ایالات متحده، کانادا و مکزیک سفر کنند. این جابه‌جایی گسترده جمعیت از کشورهای مختلف، شرایطی کم‌سابقه برای انتقال عوامل بیماری‌زا فراهم می‌کند. به همین دلیل ده‌ها سازمان بهداشتی، آزمایشگاه پژوهشی و شرکت زیست‌فناوری، شبکه‌ای مستقل برای پایش بیماری‌ها راه‌اندازی کرده‌اند که از روشی غیرمعمول اما بسیار کارآمد استفاده می‌کند: بررسی فاضلاب شهری.

شبکه یادشده که توسط «مرکز عملیات امنیت سلامت» در واشنگتن هماهنگ می‌شود، به‌دنبال شناسایی نشانه‌های اولیه شیوع بیماری‌ها از طریق نمونه‌برداری از فاضلاب است. به گزارش ساینتیفیک آمریکن، پژوهشگران در این طرح به‌طور ویژه بیماری‌هایی مانند سرخک، آنفلوانزا، کووید-۱۹ و ویروس سنسیشیال تنفسی (RSV) را زیر نظر دارند، اما سامانه برای شناسایی عوامل بیماری‌زای کمتر رایج مانند تب دنگی، چیکونگونیا، آبله میمون و حتی ابولا نیز آماده شده است.

جام جهانی از نظر حجم سفرهای بین‌المللی و تراکم جمعیت، یکی از پیچیده‌ترین رویدادهای جهان به شمار می‌رود. برخلاف بسیاری از گردهمایی‌های بزرگ، هواداران فقط در یک شهر متمرکز نیستند، بلکه با پیشرفت تیم‌های مورد علاقه خود میان شهرها و حتی کشورهای مختلف جابه‌جا می‌شوند. این الگو می‌تواند مسیرهای ویژه‌ای برای انتقال بیماری ایجاد کند که در سایر رویدادها کمتر مشاهده می‌شود.

حدود پنج میلیون هوادار از سراسر جهان در طول مسابقات میان شهرهای مختلف جابه‌جا خواهند شد و این شرایط می‌تواند به انتشار سریع‌تر عوامل بیماری‌زا کمک کند

پایش فاضلاب در سال‌های اخیر به یکی از ابزارهای مهم در همه‌گیرشناسی تبدیل شده است. زمانی که افراد آلوده به یک ویروس یا باکتری، مواد ژنتیکی آن را از طریق مدفوع، ادرار یا سایر ترشحات دفع می‌کنند، این مواد وارد شبکه فاضلاب شهری می‌شود. دانشمندان با نمونه‌برداری از این فاضلاب می‌توانند حضور عوامل بیماری‌زا را شناسایی کنند؛ حتی پیش از آنکه شمار زیادی از افراد به مراکز درمانی مراجعه کنند.

همین ویژگی باعث می‌شود فاضلاب به نوعی سامانه هشدار زودهنگام تبدیل شود. در برخی موارد، داده‌های حاصل از بررسی فاضلاب می‌توانند چند روز یا حتی چند هفته پیش از افزایش آمار بیماران، نشانه‌های آغاز یک شیوع را آشکار کنند. چنین زمانی برای مقام‌های بهداشتی بسیار ارزشمند است، زیرا فرصت بیشتری برای واکسیناسیون، اطلاع‌رسانی عمومی و اجرای اقدامات کنترلی فراهم می‌کند.

پژوهشگران تأکید می‌کنند که این روش قرار نیست جایگزین نظام‌های سنتی پایش بیماری شود، بلکه مکمل آن‌ها است. درحالی‌که آمار بیمارستان‌ها تنها افرادی را نشان می‌دهد که به مراکز درمانی مراجعه کرده‌اند، فاضلاب تصویری کلی از وضعیت سلامت کل جامعه ارائه می‌دهد.

این نخستین بار نیست که از فناوری پایش فاضلاب در رویدادهای بزرگ استفاده می‌شود. این روش در دوران دنیاگیری کووید-۱۹ نقش مهمی در شناسایی موج‌های جدید بیماری داشت و پیش‌تر نیز در جام جهانی ۲۰۲۲ قطر و بازی‌های المپیک ۲۰۲۴ پاریس به کار گرفته شده بود. با‌این‌حال، گستردگی جغرافیایی جام جهانی ۲۰۲۶ و تعداد بی‌سابقه تیم‌ها و تماشاگران، این دوره را به آزمونی بزرگ برای سامانه‌های پایش سلامت تبدیل کرده است.

بخشی از توانایی شبکه پایش به استفاده از فناوری PCR بازمی‌گردد که می‌تواند مقادیر بسیار اندک مواد ژنتیکی ویروس‌ها را شناسایی کند. به گفته مسئولان پروژه، از زمان نمونه‌برداری تا آماده‌شدن نتایج اولیه معمولاً حدود سه روز زمان نیاز است. افزون بر این، برخی آزمایشگاه‌ها قادرند ژنوم کامل ویروس‌ها را نیز تعیین توالی کنند؛ قابلیتی که به شناسایی سویه‌ها و ردیابی مسیر انتشار بیماری کمک می‌کند.

برای مثال اگر ویروس سرخک در دو شهر مختلف شناسایی شود، پژوهشگران می‌توانند بررسی کنند که آیا هر دو مورد به سویه‌ای واحد تعلق دارند یا خیر. چنین اطلاعاتی در درک نحوه انتقال بیماری و ارتباط میان کانون‌های مختلف شیوع بسیار ارزشمند است.

درحالی‌که آمار بیمارستان‌ها تنها افرادی را نشان می‌دهد که به مراکز درمانی مراجعه کرده‌اند، فاضلاب تصویری کلی از وضعیت سلامت کل جامعه ارائه می‌دهد

شبکه پایش تنها به داده‌های فاضلاب متکی نیست. پژوهشگران اطلاعات آب‌وهوایی، داده‌های ناشناس پرونده‌های الکترونیکی سلامت و حتی برخی روندهای قابل مشاهده در شبکه‌های اجتماعی را نیز بررسی می‌کنند تا تصویر دقیق‌تری از وضعیت سلامت عمومی به دست آورند. در صورت مشاهده افزایش غیرعادی یک عامل بیماری‌زا، هشدارهایی برای مقام‌های بهداشتی محلی و نهادهای مسئول صادر خواهد شد.

در حالی که میلیون‌ها نفر در روزهای آینده برای تماشای مسابقات، جشن گرفتن پیروزی‌ها و حمایت از تیم‌های محبوب خود گرد هم می‌آیند، شبکه‌ای گسترده از دانشمندان، پزشکان و متخصصان بهداشت عمومی نیز در پشت صحنه فعالیت می‌کنند. هدف آن‌ها این است که بزرگ‌ترین جشن فوتبال جهان تا حد ممکن ایمن برگزار شود و هرگونه تهدید احتمالی پیش از تبدیل شدن به یک بحران شناسایی شود.

خانواده ما