به گزارش پول و تجارت در حالی که پس از ۸۸ روز قطعی، دسترسی به اینترنت بینالملل بهصورت نسبی برقرار شده، بسیاری از کاربران و فعالان اقتصاد دیجیتال همچنان از افت کیفیت اینترنت، کندی سرعت، اختلال در عملکرد فیلترشکنها و دشواری دسترسی به پلتفرمهای پرکاربرد گلایه دارند.
همزمان، آمارهای منتشرشده نیز از کاهش چشمگیر فعالیت کاربران در شبکههای اجتماعی حکایت دارد؛ بهگونهای که بخش قابل توجهی از کاربران اینستاگرام هنوز به این پلتفرم بازنگشتهاند و شاخصهایی مانند تولید محتوا، میزان تعامل و بازدید نیز با افت محسوسی همراه شده است. این شرایط، پرسشهای جدی درباره آثار تداوم محدودیتهای اینترنت بر کسبوکارهای آنلاین، تجارت الکترونیک و آینده اقتصاد دیجیتال ایران ایجاد کرده است.
در همین راستا، « پول و تجارت » در گفتوگو با حامد بیدی، تحلیلگر فضای مجازی و اقتصاد دیجیتال، ابعاد فنی و اقتصادی وضعیت فعلی اینترنت، پیامدهای آن بر زیستبوم کسبوکارهای آنلاین و الزامات سیاستگذاری برای احیای اعتماد و رونق دوباره اقتصاد دیجیتال را بررسی کرده است.
مشروح گفتوگوی پول و تجارت را در ادامه میخوانید.
****
*با وجود اینکه اینترنت پس از ۸۸ روز قطعی بهصورت نسبی بازگشته، بسیاری از کاربران همچنان از کندی سرعت، اختلال گسترده فیلترشکنها و دشواری دسترسی به پلتفرمهایی مانند اینستاگرام گلایه دارند. از سوی دیگر، دادههای جدید نشان میدهد حدود ۶۸ درصد از کاربران فعال اینستاگرام نسبت به دیماه هنوز به این پلتفرم بازنگشتهاند و میزان لایک، کامنت و تولید محتوا نیز بهشدت کاهش یافته است. این آمارها را تا چه اندازه نشانه تداوم اختلال در کیفیت اینترنت میدانید و چه اثری بر اقتصاد دیجیتال گذاشته است؟
اینترنت ما امروز به هیچ وجه شرایط نرمالی ندارد؛ کما اینکه هیچگاه اینترنت ما وضعیت نرمالی نداشته است. بلکه تنها اتفاقی که رخ داده، این است که دسترسی به اینترنت بینالملل تحت یک سری پروتکلهای محدود برگشته است و حتی وضعیت فعلی از نظر فنی، نزدیک به آن شرایطی که پیش از دیماه داشتیم، نیست.
یعنی برخلاف وعدههای داده شده، اینترنت ما علاوه بر اختلالات، مشکلات، فیلترینگ و تمام مسائلی که طی سالهای گذشته و پیش از دیماه با آنها مواجه بودیم، همچنان با مشکلات بیشتری نیز روبرو شده که به آن اضافه گشته است.
به طور خاص، یکی از مهمترین این مشکلات این است که بسیاری از دیتاسنترها و هاستهای ما هنوز به اینترنت دسترسی ندارند. بسیاری از سرورها در وضعیت «ایراناکسس» (Iran Access) قرار دارند، بدون اینکه صاحبان آن سرورها یا مدیران آن سایتها چنین خواستهای داشته باشند؛ به این معنا که این وبسایتها از خارج از ایران باز نمیشوند. به دلیل همین وضعیت ایراناکسس، این سایتها توسط گوگل به درستی ایندکس و فهرست نمیشوند و توسط چتباتهای هوش مصنوعی مانند «چتجیپیتی» (ChatGPT) نیز به درستی شناسایی نمیگردند. تمام این موارد باعث میشود که در مجموع، ما همچنان با مشکلات عدیدهای در حوزه کسبوکارها مواجه باشیم.
ما نمیتوانیم بهروزرسانیهای ضروری مورد نیاز روی سرورها و هاستها را دریافت کنیم
علاوه بر این، مردم نیز نمیتوانند بسیاری از محتواها را از طریق جستجو در گوگل یا گشتوگذار در فضای مجازی بیابند و در دسترس داشته باشند. شما مشاهده میکنید که بسیاری از اخبار، حتی وقتی در سایتهای خبری قرار میگیرند، از طریق گوگل قابل جستجو و یافتن نیستند. علت این مسئله به همین اختلالات، وضعیت ایراناکسس و محدود بودن اینترنت بازمیگردد. قطع اینترنت روی بسیاری از هاستها و سرورها، خود به تنهایی یک مسئله امنیتی بسیار جدی ایجاد میکند؛ چرا که جدا از انبوه مشکلاتی که برای کسبوکارهای اینترنتی ایجاد کرده، باعث شده است که ما نتوانیم بهروزرسانیهای ضروری مورد نیاز روی سرورها و هاستها را دریافت کنیم. همچنین نمیتوانیم از بسیاری از سرویسهایی که روی سرورها به اینترنت نیاز دارند، مانند هوش مصنوعی و موارد دیگر، استفاده کنیم و به شدت محدود هستیم.
حتی رفع فیلترینگی که برای پلتفرم واتساپ اتفاق افتاد برنگشت
بنابراین در این لایه، مشکلات فعلی، چالشهای جدیدی هستند که هنوز به روال سابق بازنگشتهاند. محدودیتهای زیادی در سطح کار وجود دارد؛ در واقع محدود بودن بسیاری از پروتکلها، از جمله محدودیت «آیپی نسخه ۶» (IPv6)، باعث شده است که علاوه بر بروز اختلالات بسیار در شبکه، طبیعتاً بسیاری از ویپیانها (VPN) نیز کار نکنند؛ چه ویپیانهایی که جزو پروتکلهای حرفهای هستند و شرکتها برای خدمات آیتی (IT) خود از آنها استفاده میکنند و چه ویپیانهایی که مردم برای عبور از فیلترینگ به کار میبرند. مجموع این عوامل باعث میشود که اینترنت امروز، بیشتر از هر زمان دیگری پراختلالتر و پرمشکلتر باشد.
متأسفانه سیاست فیلترینگ همچنان ادامه دارد و تغییر جدی در آن مشاهده نمیکنیم. حتی آن رفع فیلترینگی که در دولت فعلی اتفاق افتاد، برای پلتفرمی مثل واتساپ نیز امروز برنگشته است. بنابراین، ضمن تأکید بر اینکه ما هیچگاه در کشورمان وضعیت اینترنت نرمالی نداشتهایم، باید گفت امروز شاهد یکی از بدترین بازههایی هستیم که از نظر کیفیت اینترنت تجربه میکنیم.
* با توجه به شرایطی که تشریح کردید و چالشهای به وجود آمده، کدام کسبوکارهای آنلاین بیشترین آسیب را دیدهاند؟
همه آسیب دیدهاند؛ چه به صورت مستقیم و چه غیرمستقیم. همانطور که توضیح دادم، از بعد فنی، بسیاری از کسبوکارهای آنلاین دارای وابستگیهای فنی (Dependencies) به اینترنت هستند که به دلیل قطع بودن اینترنت در سطح سرور، امروز دچار مشکل شدهاند. بسیاری از فرآیندهایی که از طریق هوش مصنوعی تسهیل میشد، امروز دچار اختلال است و محدودیت پروتکلها باعث شده بسیاری از خدمات آنها با مشکل مواجه شود.
از سوی دیگر، وقتی کیفیت کلی اینترنت در کشور پایین باشد، به طور طبیعی بر مخاطبان و میزان دسترسی آنها به محصولات تأثیر میگذارد. هنگامی که مردم برای اتصال به ویپیانها بیش از هر زمان دیگری با مشکل مواجه شوند و نتوانند مانند گذشته دسترسی راحتتری به پلتفرمهای پرکاربرد نظیر اینستاگرام یا تلگرام داشته باشند، طبیعتاً عملکرد و فعالیت کسبوکارها در این پلتفرمها نیز تحتتأثیر قرار میگیرد. به خصوص کسبوکارهایی که بازاریابی و مارکتینگ آنها مبتنی بر شبکههای اجتماعی بوده است؛ از بزرگترین کسبوکارهای دیجیتال گرفته تا کوچکترین کسبوکارهای محلی و حتی بسیاری از آژانسها و کسبوکارهایی که اساساً اینترنتی نیستند اما از طریق شبکههای اجتماعی ارتباطات، روابط عمومی و تبلیغات خود را پیش میبردند، همگی دچار این چالش شدهاند و طبیعتاً از این وضعیت ضربه میخورند.
تا اینترنت تهدید امنیتی تلقی شود، اقتصاد دیجیتال شکل نمیگیرد
* اگر وضعیت فعلی اینترنت، محدودیت دسترسی به پلتفرمهای خارجی و اختلال در ابزارهای عبور از فیلترینگ ادامه یابد، آینده کسبوکارهای دیجیتال و اقتصاد شبکههای اجتماعی را چگونه پیشبینی میکنید؟ همچنین برای بازگشت کاربران، احیای اعتماد فعالان اقتصادی و جبران خسارت کسبوکارهای آنلاین، چه اقداماتی باید در اولویت سیاستگذاران قرار گیرد؟
من فکر میکنم پس از اینکه طی یک سال گذشته ماههای زیادی را با تجربه قطع کامل اینترنت پشت سر گذاشتیم و در زمانهایی هم که ارتباط برقرار بوده، فضا مملو از اختلال، فیلترینگ و محدودیت بوده است، امروز دیگر نمیتوانیم انتظار چندانی در مورد بحث اقتصاد دیجیتال و کسبوکارهای وابسته به آن داشته باشیم. عملاً بسیاری از این کسبوارها همین الان هم نابود شدهاند و اغلب آنهایی هم که باقی ماندهاند، صرفاً تلاش میکنند تا به امید تغییر رویکرد، زنده بمانند.
آن تغییر رویکردی که باید اتفاق بیفتد، به هیچ وجه محدود به مسائلی نظیر وصل شدن اینترنت روی دیتاسنترها یا رفع فیلتر یک یا دو پلتفرم نیست. بحث اصلی بر سر یک تغییر رویکرد کلی است؛ رویکردی که نسبت به اینترنت وجود دارد و در آن اینترنت به عنوان یک «تهدید» انگاشته میشود. این نگاه ناشی از یک دیدگاه صرفاً امنیتی حاکم بر کشور است که تمام شئون زندگی مردم و حتی سیاست خارجی ما را تماماً امنیتیسازی کرده است.
بنابراین، اگر قرار باشد مشکلی حل شود، این امر صرفاً با رفع برخی اختلالات یا رفع فیلترینگ محدود و مواردی از این قبیل که توسط دولت وعده داده میشود، محقق نخواهد شد. بلکه معتقدم این هدف تنها با یک تغییر رویکرد کلی نسبت به اینترنت و به رسمیت شناختن «حق دسترسی آزاد به اینترنت» برای همه مردم به صورت برابر، شناخته و میسر میشود. تا زمانی که ما اینترنت را یک تهدید امنیتی تلقی کنیم و به دنبال کنترل آن باشیم، یا بخواهیم آن را برای طبقات مختلف جامعه محدود کرده و به بهانههای مختلف حذف، قطع یا فیلتر کنیم، در واقع هیچ زمین حاصلخیزی برای شکلگیری هیچ اکوسیستم اقتصادی مبتنی بر اینترنت ایجاد نخواهد شد.
دیدگاهها