روانشناسی سلامت و رفتار؛ همه نکات کاربردی که باید بدانید
به گزارش پول و تجارت خیلی از ما میدانیم خواب کافی، تغذیه متعادل، تحرک بدنی و مدیریت استرس برای سلامتی مفید هستند؛ اما دانستن همیشه به انجامدادن منجر نمیشود. ممکن است فردی دقیقاً بداند ورزش برایش لازم است، ولی ماهها آن را عقب بیندازد. شخص دیگری رژیم غذایی سالمی را شروع کند، اما پس از چند روز به عادتهای قبلی برگردد. روانشناسی سلامت دقیقاً همین فاصله میان آگاهی و رفتار را بررسی میکند.
این شاخه از روانشناسی و روانکاوی به ارتباط میان افکار، احساسات، رفتارها، شرایط اجتماعی و سلامت جسمانی میپردازد. هدف آن سرزنشکردن افراد بابت سبک زندگی نیست؛ بلکه میخواهد بفهمد چرا بعضی رفتارها شکل میگیرند، چه عواملی تغییر را دشوار میکنند و چگونه میتوان عادتهایی واقعبینانه و پایدار ساخت. سازمان جهانی بهداشت نیز استفاده از علوم رفتاری و اجتماعی را بخش مهمی از طراحی برنامههای مؤثر سلامت میداند.
روانشناسی سلامت حوزهای است که نقش عوامل روانی و رفتاری را در حفظ سلامت، پیشگیری از بیماری، سازگاری با بیماری و استفاده از خدمات درمانی بررسی میکند. این رشته فقط درباره بیماریهای روانی نیست و موضوعاتی مانند پایبندی به درمان، ترک سیگار، مدیریت درد، اصلاح الگوی خواب، کاهش استرس و شروع فعالیت بدنی را نیز در بر میگیرد.
در این رویکرد، سلامت حاصل یک عامل واحد نیست. وضعیت جسمانی فرد میتواند تحتتأثیر ژنتیک، شرایط اقتصادی، محیط زندگی، روابط خانوادگی، فرهنگ، میزان دسترسی به خدمات درمانی و رفتارهای روزانه قرار بگیرد. به همین دلیل، توصیه سادهای مانند «بیشتر ورزش کن» همیشه کافی نیست؛ باید دید فرد وقت، انگیزه، فضای امن، حمایت اجتماعی و توان جسمانی لازم را دارد یا نه.
سازمان جهانی بهداشت، ارتقای سلامت را فرایندی میداند که به افراد امکان میدهد کنترل بیشتری بر سلامت خود داشته باشند. این تعریف نشان میدهد رفتار سالم فقط حاصل اراده فردی نیست و محیط، آموزش و فرصتهای موجود نیز در آن نقش دارند.
روانشناسی بالینی بیشتر بر ارزیابی و درمان مشکلات روانشناختی مانند افسردگی، اضطراب، وسواس یا اختلالات شخصیتی تمرکز دارد. روانشناسی سلامت نیز ممکن است با همین مسائل درگیر شود، اما تمرکز اصلی آن ارتباط ذهن و رفتار با سلامت جسمانی است.
برای مثال مجله پوست و مو و زیبایی تاکید می کند که یک روانشناس سلامت ممکن است به فرد مبتلا به دیابت کمک کند داروهایش را منظم مصرف کند، برنامه غذایی قابل اجرا بسازد یا با خستگی ناشی از بیماری کنار بیاید. همچنین ممکن است با بیماران قلبی، افراد دارای درد مزمن یا کسانی که پیش از جراحی اضطراب دارند کار کند.
این دو حوزه از یکدیگر جدا و بیارتباط نیستند. فردی که بهدلیل بیماری مزمن دچار اضطراب شده، ممکن است هم به حمایت روانشناختی و هم به مداخله رفتاری برای مدیریت بیماری نیاز داشته باشد.
رفتار سلامت به هر رفتاری گفته میشود که بتواند بر وضعیت جسمانی یا روانی فرد اثر بگذارد. بعضی از این رفتارها آشکار هستند، اما برخی دیگر آنقدر روزمرهاند که کمتر به اثرشان توجه میکنیم.
نمونههای مهم عبارتاند از:
انتخاب نوع و مقدار غذا
میزان فعالیت بدنی
ساعت خواب و بیداری
مصرف یا ترک دخانیات
مصرف منظم دارو
مراجعه بهموقع برای معاینه
رعایت بهداشت فردی
نحوه مدیریت استرس
استفاده از کمربند ایمنی
مدت استفاده از صفحهنمایش
درخواست کمک هنگام بروز علائم نگرانکننده
این رفتارها معمولاً جدا از هم نیستند. برای مثال، استرس میتواند خواب را مختل کند، کمخوابی تصمیمگیری غذایی را دشوارتر کند و خستگی نیز احتمال ورزشکردن را کاهش دهد. بنابراین اصلاح یک رفتار ممکن است به بهبود چند بخش دیگر زندگی کمک کند.
بسیاری از افراد تصور میکنند اگر اطلاعات کافی داشته باشند، رفتارشان خودبهخود تغییر میکند. اطلاعات مهم است، اما تنها یکی از اجزای تغییر است. انسانها همیشه بر اساس منطقیترین انتخاب رفتار نمیکنند؛ عادت، احساس، خستگی، فشار اجتماعی و شرایط محیطی نیز تصمیمها را شکل میدهند.
ممکن است فرد بداند نوشابه برایش مناسب نیست، اما چون همیشه همراه غذا روی میز قرار دارد، بدون فکر آن را مصرف کند. شخص دیگری شاید بداند باید پیادهروی کند، ولی چون کفش ورزشیاش در کمد و مسیر پیادهروی دور از خانه است، شروع کار را به تعویق بیندازد.
بررسیهای مرتبط با تغییر رفتار نشان میدهند شناخت محرکهای عادت، خودنظارتی، هدفگذاری، یادآوری و تقویت مثبت از روشهای رایج برای ساخت رفتارهای سالم هستند.
اینکه فرد یک بیماری یا رفتار را چقدر جدی بداند، روی تصمیم او اثر میگذارد. کسی که فشارخون بالا را فقط یک عدد موقت تلقی میکند، ممکن است دارو را منظم مصرف نکند. در مقابل، آگاهی واقعبینانه از پیامدها میتواند انگیزه مراقبت را افزایش دهد.
باورها باید دقیق باشند، نه ترسآفرین. ایجاد وحشت گاهی باعث اجتناب میشود؛ فرد ممکن است از ترس نتیجه آزمایش، اصلاً برای بررسی پزشکی مراجعه نکند.
اعتماد فرد به توانایی انجام یک رفتار، یکی از پایههای مهم تغییر است. اگر کسی تصور کند توان ورزشکردن ندارد، احتمال شروع فعالیت کاهش مییابد. اما وقتی هدف از «هر روز یک ساعت ورزش» به «ده دقیقه پیادهروی بعد از شام» تبدیل شود، انجام آن ممکنتر به نظر میرسد.
موفقیتهای کوچک احساس توانمندی را تقویت میکنند. به همین دلیل شروع سبک، در بسیاری از موارد بهتر از برنامهای سنگین و کوتاهمدت است.
انگیزه میتواند درونی یا بیرونی باشد. کاهش عدد ترازو، دریافت تشویق یا آمادگی برای یک مراسم نمونه انگیزه بیرونی است. احساس انرژی بیشتر، خواب بهتر یا لذتبردن از حرکت، انگیزه درونی محسوب میشود.
انگیزه بیرونی میتواند شروعکننده باشد، اما برای تداوم رفتار معمولاً باید فایدهای شخصی و ملموس وجود داشته باشد. کسی که فقط برای تأیید دیگران ورزش میکند، با کاهش تشویق احتمالاً برنامه را رها میکند.
محیط میتواند رفتار سالم را آسان یا دشوار کند. قراردادن میوه شستهشده در دسترس، احتمال خوردن آن را بیشتر میکند. نگهداشتن تنقلات مقابل چشم نیز مصرفشان را افزایش میدهد.
در تغییر رفتار، طراحی محیط اغلب مؤثرتر از تکیه کامل بر اراده است.
روانشناسی سلامت نشان میدهد داشتن زندگی سالم فقط به آگاهی یا اراده قوی وابسته نیست؛ افکار، احساسات، عادتها، محیط، روابط اجتماعی و دسترسی به امکانات نیز رفتارهای ما را شکل میدهند.
برای ایجاد تغییر پایدار بهتر است بهجای شروع برنامههای سخت، یک رفتار کوچک و مشخص را انتخاب کنیم، موانع انجام آن را کاهش دهیم و پیشرفت خود را بهصورت منظم بررسی کنیم. خواب بهتر، تحرک بیشتر، تغذیه متعادل و مدیریت استرس زمانی ماندگار میشوند که با شرایط واقعی زندگی هماهنگ باشند؛ بنابراین تغییر موفق، نتیجه قدمهای کوچک و قابل تکرار است، نه تصمیمهای ناگهانی و کوتاهمدت.
ارسال دیدگاه
دیدگاهها