این پستاندارسان نیمه‌آبزی ۱۶۸ میلیون سال پیش در کنار دایناسورها زندگی می‌کرد
بررسی فسیل جانوری عجیب از دوران ژوراسیک، هم از تنوع خویشاوندان پستانداران پرده برمی‌دارد و هم سرنخ‌هایی از تکامل زودهنگام برخی ویژگی‌ها ارائه می‌دهد.
حدود ۱۶۸ میلیون سال پیش، زمانی که دایناسورها بر خشکی‌های زمین حکمرانی می‌کردند، جانوری عجیب در دریاچه‌ها و رودخانه‌های چین امروزی سمندرها را شکار می‌کرد. بدن این جانور پوشیده از مو، دمش پهن و تخت و پاهایش مناسب برای شنا بود، اما دندان‌های نیش بزرگش نشان می‌دهد که با یک شکارچی جدی طرف هستیم. این جانور منقرض‌شده با ترکیبی از ویژگی‌های پلاتیپوس و سمور، یکی از عجیب‌ترین خویشاوندان شناخته‌شده‌ی پستانداران در دوره‌ی ژوراسیک بود.
پژوهشگران گونه‌ی مذکور را مگاکائودا سونگئی (Megacauda sungei) نامیده‌اند. فسیل کشف‌شده نشان می‌دهد که این جانور با وزن حدود یک تا دو کیلوگرم، بزرگ‌ترین خویشاوند شناخته‌شده‌ی پستانداران در سراسر دوره‌ی ژوراسیک بوده است؛ هرچند وزنش از یک سگ چی‌واوا بیشتر نبود. نام مگاکائودا به معنای «دم بزرگ» است و به یکی از بارزترین ویژگی‌های بدن این جانور اشاره دارد.
پژوهشگران فسیل ظریف و پرجزئیات مگاکائودا سونگئی را در سال ۲۰۱۶ کشف کردند. نتایج بررسی فسیل که به‌تازگی منتشر شد، نشان می‌دهد این جانور در دوره‌ی ژوراسیک میانی، یعنی بین ۱۶۸ تا ۱۶۳ میلیون سال پیش، در منطقه‌ای زندگی می‌کرد که امروزه بخشی از مغولستان داخلی چین است. به نظر می‌رسد مگاکائودا سونگئی از نخستین پستاندارسان‌های زمین بوده که زندگی نیمه‌آبزی داشته‌اند.
ژه‌شی لوئو، دیرینه‌شناس در دانشگاه شیکاگو و یکی از نویسندگان پژوهش، در گفت‌وگو با لایوساینس ظاهر این جانور را به موجودی ترکیبی تشبیه کرد و افزود: «انگار با یک کیمرا طرف هستیم.» کیمرا یا موش‌ماهی به موجودی گفته می‌شود که ویژگی‌های چند جانور متفاوت را در خود دارد.
مگاکائودا با وزن یک تا دو کیلوگرم، بزرگ‌ترین خویشاوند شناخته‌شده پستانداران در دوره ژوراسیک است
به گفته‌ی لوئو، نیمه‌ی عقبی بدن مگاکائودا شباهت زیادی به پلاتیپوس داشت. اندام‌های آن نیز احتمالاً برای شنا و کندن تونل در کناره‌ی رودخانه‌ها مناسب بودند. بااین‌حال، دندان‌هایش داستان متفاوتی روایت می‌کنند. این جانور دندان‌های نیش قدرتمندی داشت که برای بریدن و جویدن گوشت سازگار شده بودند؛ این ویژگی‌ها در پلاتیپوس امروزی دیده نمی‌شوند.
لوئو می‌گوید: «جانور یک شکارچی با دندان‌های نیش بسیار بزرگ و سازگاریافته بود.» ترکیب بدنی شبیه پلاتیپوس و دندان‌هایی مناسب شکار باعث می‌شد مگاکائودا از برخی جهات به سمور نیز شباهت داشته باشد.
بقایای کوچک استخوان مهره‌داران که در محل احتمالی معده‌ی فسیل و رسوبات اطرافش پیدا شدند، سرنخ‌هایی از رژیم غذایی این جانور ارائه می‌دهند. به گفته‌ی لوئو، سمندرها احتمالاً بخشی از غذای جانور بوده‌اند. مگاکائودا احتمالاً در آب‌وهوای معتدل و پوشیده از گیاه زندگی می‌کرد، در خشکی به پناهگاه‌های زیرزمینی می‌رفت و برای شکار ماهی‌ها و بی‌مهرگان به دریاچه‌ها و رودخانه‌ها سر می‌زد.
اما اهمیت فسیل به ظاهر و شیوه‌ی زندگی جانور محدود نمی‌شود. ساختارهای موجود در ناحیه‌ی گلو نیز سرنخ مهمی درباره‌ی زمان تکامل برخی ویژگی‌های اساسی پستانداران در اختیار دانشمندان قرار داده است.
استخوان‌های لامی در گلوی پستانداران امروزی، از جمله انسان، به شکل ساختاری شبیه نعل اسب قرار گرفته‌اند. این استخوان‌ها به عملکرد عضلات گلو هنگام بلع کمک می‌کنند و کمک می‌کنند که غذا پس از جویدن، لقمه‌به‌لقمه بلعیده شود. این ساختارها همچنین در مکیدن شیر مادر به‌وسیله‌ی نوزاد نقش دارند.
توماس مارتین، دیرینه‌شناس دانشگاه بن آلمان و از نویسندگان مطالعه، می‌گوید مگاکائودا سونگئی ظاهراً ساختارهای لازم برای این فرایندها را داشته است. لوئو نیز این توانایی را یکی از نوآوری‌های مهم تکامل پستانداران می‌داند؛ قابلیتی که به آن‌ها کمک کرد از منابع غذایی متنوع‌تری استفاده کنند و در نهایت به گروه‌هایی با رژیم‌های غذایی گوشت‌خواری، حشره‌خواری، گیاه‌خواری و همه‌چیزخواری تنوع پیدا کنند.
وجود ساختارهای مذکور در فسیل مگاکائودا نشان می‌دهد سازوکارهای لازم برای مکیدن شیر و بلعیدن غذا، تا ژوراسیک میانی، یعنی حدود ۱۷۴ تا ۱۶۴ میلیون سال پیش، تکامل یافته بودند. این بازه زمانی پیش از جدایی کیسه‌داران امروزی، مانند کانگوروها از پستانداران جفت‌دار، مانند نخستی‌سان‌ها و خرس‌ها قرار می‌گیرد. براساس برآوردهای مطرح‌شده، این رویداد حدود ۱۶۰ میلیون سال پیش رخ داده است. هر دو گروه از نیای مشترکی تخم‌گذار با قدمت تقریبی ۱۸۰ میلیون سال منشعب شده‌اند.
سازوکار لازم برای مکیدن شیر و بلعیدن غذا تا ژوراسیک میانی تکامل یافته بود
لوئو می‌گوید کشف تازه نشان می‌دهد تاریخچه‌ی این ویژگی به زمانی پیش از جدایی دودمان‌های امروزی کیسه‌داران و پستانداران جفت‌دار بازمی‌گردد. سو هند، دیرینه‌شناس مهره‌داران در دانشگاه نیوساوث‌ولز استرالیا، توضیح می‌دهد: «پیش‌تر تصور می‌شد مکیدن شیر به‌وسیله‌ی نوزاد از ویژگی‌های پستانداران پیشرفته‌تر است، اما اکنون به نظر می‌رسد این توانایی بسیار زودتر، یعنی دست‌کم ۱۶۵ میلیون سال پیش در نیای مشترک پستانداران و خویشاوندان منقرض‌شده‌ی آن‌ها تکامل یافته بود.»
مگاکائودا سونگئی به دودمانی منقرض‌شده از داکودونت‌ها، خویشاوندان منقرض‌شده‌ی پستانداران، تعلق داشت؛ گروهی از خویشاوندان پستانداران که حدود ۲۰۰ تا ۱۲۰ میلیون سال پیش، در دوره‌های ژوراسیک و کرتاسه، می‌زیستند. اعضای این گروه برای زندگی در زیستگاه‌های متنوعی سازگار شده بودند. برای مثال، می‌توان به دو نمونه اشاره کرد:
لوئو پیش‌تر در پژوهشی درباره‌ی کاستورکائودا لوتراسیمیلیس (Castorocauda lutrasimilis) نیز مشارکت داشت؛ جانوری نیمه‌آبزی که حدود ۱۶۴ میلیون سال پیش زندگی می‌کرد و به «سگ‌آبی ژوراسیک» شهرت دارد.
تیم فلانری، پستاندارشناس در مؤسسه‌ی پژوهشی موزه‌ی استرالیا، معتقد است سبک زندگی آبزیان احتمالاً بارها در میان گونه‌های اولیه‌ی پستاندارسان‌ها تکامل یافته است. هند نیز این فسیل را نمونه‌ای چشمگیر از تنوع جانوران مشابه در عصر دایناسورها می‌داند. به گفته‌ی او، یافته‌های جدید به شواهد بسیاری اضافه می‌شوند که نشان می‌دهند پستاندارسان‌ها مدت‌ها پیش از ظهور پستانداران امروزی، در زیستگاه‌ها و جایگاه‌های بوم‌شناختی متنوعی زندگی می‌کردند.
مقاله در نشریه‌ی نیچر منتشر شده است.
خانواده ما
ارسال دیدگاه
دیدگاه‌ها